İran’da çatışmalar ve Basra Körfezi’ndeki limanlara yönelik saldırılarla derinleşen deniz ablukası, sağlık ve gıda sektörlerinde ciddi bir tedarik krizini tetikledi. Başkent Tahran’daki eczanelerde hayati önem taşıyan antibiyotikler, ithal aşılar ve serumlar bulunamazken; serbest piyasada ilaç fiyatları vatandaşların alım gücünü aşan seviyelere ulaştı.
Halk, ameliyat sonrası enfeksiyon tedavilerinde kullanılan özel antibiyotikler için onlarca eczane dolaşmak zorunda kalırken; tek kutu ilacın fiyatının 90 milyon riyale (yaklaşık 43,4 dolar) kadar fırlaması hastaları çaresiz bırakıyor. Sonbahar dönemi yaklaşırken özellikle kronik hastalar ve yaşlılar için hayati öneme sahip ithal grip aşılarının da tedarik zincirindeki kopmalar nedeniyle piyasadan tamamen çekildiği belirtiliyor.
Sübvansiyonlu dövizin kesilmesi fiyatları 5 kat artırdı
İlaç tedariki alanında faaliyet gösteren aktivist ve tıp doktoru Mehdi Abdus, krizin temelinde güney limanlarının vurulması ve deniz ablukasının yattığını vurguladı. Abdus, yerli üretimin dahi dışa bağımlı olduğuna işaret ederek tabloyu şu şekilde özetledi:
- Hammadde Krizi: İlaç sanayisinde kullanılan etken maddeler ve tamamlayıcı kimyasallar güneydeki limanlar üzerinden getiriliyordu. Nakliyatın durması yerli fabrikaların üretim çarklarını yavaşlattı.
- Devlet Desteğinin Kaldırılması: Hükümetin ilaç ithalatına sağladığı sübvansiyonlu resmi döviz tahsisini iptal etmesi, piyasadaki ilaç fiyatlarını tek seferde 5 katına çıkardı.
- Serum ve Kritik İlaç Kıtlığı: İthalatın kesilmesiyle birlikte damar içi serumlar dahi piyasada nadir bulunan ürünler arasına girdi; yerli alternatifler ise oluşan devasa açığı kapatmaya yetmiyor.
Komşu ülkelerin limanları üzerinden alternatif lojistik koridorlar arandığını belirten Abdus, bu çözümlerin taşıma maliyetlerini katlayacağını ve ilaç faturalarının önümüzdeki aylarda daha da kabaracağını kaydetti.
Temel gıdada yüzde 260’ı aşan artışlar
Deniz ablukası ve liman altyapısının hasar görmesi yalnızca sağlık sektörünü değil, gıda piyasasını da doğrudan vurdu. Tahran sokaklarındaki marketlerde rafların dolu olmasına karşın etiketlerin sürekli değişmesi, vatandaşların temel besin maddelerine erişimini zorlaştırıyor.
Piyasa verilerine göre savaş öncesine kıyasla ithal pirinç fiyatları yüzde 100’den fazla, tavuk eti yüzde 150, kültür balığı yüzde 100 ve sıvı-katı yağ ürünleri yüzde 260’ın üzerinde artış gösterdi.
‘Tıbbi ve insani yardımlar dolaylı ambargo altında’
İran Sanayi, Ticaret ve Madenler Evi Başkanı Arman Haliki, krizin temelinde limanlardaki fiziksel hasarın ötesinde bankacılık sistemine yönelik yaptırımların bulunduğunu ifade etti. Büyük kargo gemilerinin yanaşamaması ve tahliye vinçlerinin vurulması nedeniyle yükleme-boşaltma kapasitesinin düştüğünü belirten Haliki, şu değerlendirmede bulundu:
“ABD’nin devreye soktuğu yeni yaptırımlar doğrudan para transferlerini ve bankacılık kanallarını hedef alıyor. Finansal ödemeyi yapamadığınızda, kağıt üzerinde muaf tutulan ilaç ve gıda gibi insani malzemeler de fiilen ambargoya uğramış oluyor.”
Stratejik stoklar ve iç üretim sayesinde pazarda henüz mutlak bir gıda kıtlığı yaşanmadığını belirten yetkililer; deniz ablukasının sürmesi halinde lojistik tıkanıklığın hem sağlık sisteminde hem de halkın temel yaşam standartlarında geri dönülemez yaralar açacağı uyarısında bulunuyor.
