İran’da günlük akaryakıt tüketiminin 135 milyon litreye ulaşmasıyla derinleşen benzin krizi kritik bir aşamaya geldi. Yerel rafinerilerin ve petrokimya tesislerinin üretim kapasitesi ile talep arasındaki farkın açılması üzerine Tahran yönetimi, krizin yönetimi için üç temel senaryoyu değerlendirmeye aldı.
İran Enerji Tüketimini İyileştirme ve Stratejik Yönetim Teşkilatı Başkanı İsmail Segab İsfahani, hükümetin masasında üç somut planın bulunduğunu ve seçilen modelin uygulamaya konulmadan haftalar önce kamuoyuyla paylaşılacağını ifade etti. Yetkililer, henüz resmi ve nihai bir karara varılmadığını vurguluyor.
Günlük 15 milyon litrelik açık bütçeyi zorluyor
İran’da günlük benzin üretimi yaklaşık 121 milyon litre seviyesinde kalırken, tüketim 135 milyon litreyi aşıyor. Ortaya çıkan günlük 14 ila 15 milyon litrelik açık; döviz kısıtlamaları, tedarik güzergahlarındaki zorluklar ve bütçe baskısı altında doğrudan ithalat veya stratejik rezervlerden karşılanıyor.
Ayrıca petrokimya ürünlerinin iç pazarda benzine dönüştürülmesi sebebiyle ülkenin yıllık yaklaşık 2 milyar dolarlık ihracat gelirinden mahrum kaldığı hesaplanıyor.
Masadaki üç çözüm senaryosu
Tahran yönetiminin önündeki üç model şu çerçevede şekilleniyor:
-
Tedarik sınırlaması: Fiyatları değiştirmeden istasyonlara yalnızca günlük yerli üretim kadar yakıt verilmesi. Bu yöntem doğrudan zam getirmese de uzun kuyruklara ve karaborsa oluşumuna zemin hazırlama riski taşıyor.
-
Kademeli ve serbest piyasa fiyatlandırması: Mevcut araç kotalarının korunması, kotayı aşan tüketimin ise ithalat maliyetlerine endeksli sübvansiyonsuz fiyattan satılması.
-
Kotanın araçtan bireye devredilmesi: Akaryakıt desteğinin doğrudan vatandaşlara kişi başı aylık 30 litre şeklinde paylaştırılması. Aracı olmayan bireylerin bu kotalarını özel bir platform üzerinden ihtiyaç sahiplerine satabilmesi öngörülüyor.
Sosyal dengeler ve enflasyon endişesi
Ülkedeki hanelerin yaklaşık yüzde 47’sinin otomobil sahibi olmaması, desteğin araçtan vatandaşa aktarılmasını savunan görüşü güçlendiriyor. Ancak akaryakıt fiyatlarının doğrudan enflasyon beklentilerini tetikleme gücü, karar vericileri temkinli adımlar atmaya yöneltiyor.
İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf, tüketimin düşürülmesinin zorunlu olduğunu kabul etmekle birlikte doğrudan fiyat artışlarının sosyal riskler barındırdığını belirterek, kamuoyunun ikna edilmesinin öncelikli olduğunu vurguladı. Hükümetin, toplumsal tepkileri en aza indirecek ve ekonomik direnci koruyacak modeli netleştirmesi bekleniyor.
