İran, maruz kaldığı ağır bombardımanlar ve son bir yıl içindeki üç büyük askerî çatışmanın ardından son 6 ayda siyasetten ekonomiye, askerî doktrinden toplumsal yapıya kadar köklü bir değişim sürecine girdi. “Ne savaş ne barış” olarak adlandırılan mevcut dönemde Tahran yönetimi, deniz ablukaları ve ağır ekonomik yaptırımların baskısı altında stratejik önceliklerini yeniden tanımlıyor.
Ülkenin tepe yönetiminde yaşanan kayıpların ardından karar alma mekanizmalarında yaşanan yapısal dönüşüm, iç ve dış politikada geleneksel kabullerin sorgulanmasına yol açtı.
Karar mekanizmalarında değişim ve iç dengeler
Tahran Üniversitesi Öğretim Üyesi Muhsin Celilvend, savaş öncesinde çatışmadan kaçınma üzerine kurulu olan politikanın yerini yeni dinamiklere bıraktığını ifade etti. Karar alma süreçlerinin eskisi kadar merkezi yürütülemediğine dikkat çeken Celilvend, toplumsal gerilimleri azaltmak adına iç siyasette daha uzlaşmacı adımların öne çıktığını belirtti.
Celilvend; Hürmüz Boğazı’nın kapatılması, müzakere ihtimalleri ve bölgesel savunma hatlarına ilişkin geçmişte mutlak görülen stratejilerin sahadaki pratik karşılıklarının yeniden değerlendirildiğini vurguladı.
Deniz ablukası, sanayi hasarı ve ekonomik reformlar
Ekonomist Said Leylaz, deniz ticaretine bağımlı olan İran ekonomisinin güney limanlarındaki aksamalar nedeniyle İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana görülen en sert enflasyon dalgalarından birini yaşadığını aktardı. Hava saldırılarında yaklaşık 20 bin konut ve 1300 sanayi tesisinin hasar gördüğünü kaydeden Leylaz, gaz üretim kapasitesinin dörtte birinin, çelik ve petrokimya tesislerinin ise üçte birinin zarar gördüğünü belirtti.
Petrol ihracatı ve yapısal tedbirler
Yaşanan ağır hasara rağmen krizin vergi kaçakçılığıyla mücadele ve sübvansiyon reformlarını hızlandırdığını belirten Leylaz, petrol ihracatının günlük 1 milyon varil seviyesini koruduğunu ve Hürmüz hattındaki kısıtlamaların esnemesiyle toparlanma eğilimine girdiğini dile getirdi.
Askerî doktrinde “ikinci vuruş” yerine taarruz
Devrim Muhafızları emekli subaylarından Muhammed Rıza Muhammedi, yaşanan kayıpların ardından hava savunma taktiklerinin ve koordinasyon yapısının modernize edildiğini kaydetti. İran’ın füze ve İHA teknolojilerindeki isabet oranının artırıldığını savunan Muhammedi, geçmişte “ikinci vuruş” esasına dayanan savunma doktrininin yerini doğrudan taarruz yaklaşımına bıraktığını ve menzil sınırlamalarının esnetildiğini aktardı.
Toplumsal dayanışma ve göç baskısı
Sosyolog Mecid Ebheri ise savaşın yıkıcı insani bilançosuna rağmen geniş halk kitlelerinde ortak bir vatan savunması refleksi oluştuğunu belirtti. Ekonomik daralmanın evlilik oranlarını düşürdüğü ve genç nüfusta göç eğilimini artırdığı gözlemlenirken, şehir meydanlarındaki sivil toplanmaların devam ettiği bildirildi.
