Savaşta yasaklanan eylemler, sadece askeri gerekliliklerle değil; etik, dini ve insani temellerle şekillenmiştir. Tarih boyunca İslam hukukundaki ilkelerden modern Cenevre Sözleşmeleri’ne kadar uzanan bu süreç, “savaşın vahşetini” dizginlemeye çalışır.
Savaş Yasaklarının Tarihçesi ve Etik Temelleri
Bu kuralların kökeni, medeniyetlerin en zayıf olanı koruma ve merhameti kurumsallaştırma çabasına dayanır.
- İslam Hukuku ve Hz. Ebubekir’in Vasiyeti: İslam tarihinde savaş ahlakının temel metni sayılan Hz. Ebubekir’in ordusuna verdiği on maddelik vasiyet; çocukların, yaşlıların ve kadınların öldürülmesini, ağaçların kesilmesini ve ibadethanelere dokunulmasını kesin bir dille yasaklamıştır.
- Modern Kodifikasyon: 19. yüzyılda Lieber Talimatları (1863) ve ilk Cenevre Sözleşmesi (1864) ile başlayan süreç, 1949 Cenevre Sözleşmeleri ve 1977 Ek Protokolleri ile bugünkü kapsamlı halini almıştır. 1998 Roma Statüsü ise bu kuralları ihlal edenlerin Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde yargılanmasının yolunu açmıştır.
Martens Şartı: Hukukun Bittiği Yerdeki Vicdan
Rus hukukçu Friedrich Martens tarafından formüle edilen bu ilke, yazılı hukukun yetersiz kaldığı durumlarda “insanlık ilkeleri” ve “kamu vicdanının” hakem olduğunu savunur. Bu şart, yeni teknolojilerle (İHA’lar, siber silahlar, yapay zeka) geliştirilen silahlara karşı, henüz yazılı bir yasak olmasa bile etik bir baraj oluşturur.
Savaşta Kesinlikle Yasak Olan Başlıca Eylemler
Savaş hukukuna göre aşağıdaki eylemlerin gerçekleştirilmesi savaş suçu teşkil eder:
- Sivillerin ve Sivil Yerleşimlerin Hedef Alınması: Saldırılar sadece askeri hedeflerle sınırlı kalmalıdır.
- Canlı Kalkan Kullanımı: Sivillerin varlığını askeri bölgeleri korumak için kullanmak yasaktır.
- Çocuk Savaşçı İstihdamı: 15 yaş altındaki çocukların (protokollerle 18’e yükseltilmiştir) silah altına alınması ağır bir suçtur.
- Açlığın Silah Olarak Kullanılması: Sivilleri kasten aç bırakmak, su kaynaklarını ve tarım arazilerini yok etmek yasaktır.
- Tıbbi Personel ve Tesislerin Hedef Alınması: Kızılhaç veya Kızılay amblemi taşıyan tesisler ve personelin dokunulmazlığı vardır.
- Teslim Olanın Öldürülmesi: Çatışma dışı kalan (yaralı, esir veya teslim olmuş) savaşçılara saldırılamaz. “Sağ kalan olmayacak” emri vermek yasaktır.
- Kültürel Mirasın Tahribi: Tarihi eserler, sanat eserleri ve ibadethaneler insanlığın ortak mirası olarak korunmalıdır.
- Çevreye Ağır Zarar Verilmesi: Doğal çevreyi bir silah olarak kullanmak veya uzun vadeli felaketlere yol açacak şekilde tahrip etmek yasaktır.
Kullanımı Yasaklanan Silahlar
Bazı silahlar, yarattığı acının aşırılığı veya ayırt etmeksizin zarar vermesi nedeniyle uluslararası sözleşmelerle yasaklanmıştır:
- Anti-Personel Mayınlar: Çatışma bittikten sonra da sivilleri öldürmeye devam ettiği için Ottawa Sözleşmesi ile yasaklanmıştır.
- Misket (Cluster) Bombaları: Geniş alanlara yayılan ve patlamayan parçalarıyla uzun vadeli tehlike oluşturan bu silahlar 2008’de yasaklanmıştır.
- Kimyasal ve Biyolojik Silahlar: Hardal gazı, sarin gibi kimyasallar ile biyolojik ajanların kullanımı mutlak surette yasaktır.
- Kör Edici Lazer Silahları: Kalıcı körlüğe neden olan lazerlerin kullanımı insani değildir.
Uluslararası Denetim Mekanizmaları
Savaş suçlarını takip eden ve cezalandıran temel yapılar şunlardır:
- 1949 Cenevre Sözleşmeleri: 196 devlet tarafından imzalanmış, savaşın “anayasa” metnidir.
- Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM): Soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçlarından sorumlu bireyleri yargılar.
- Ulusal Yargı: “Evrensel yargı yetkisi” ilkesine göre, devletler kendi sınırları dışında işlenen ağır savaş suçlarını yargılama yetkisine sahiptir.
