Küresel fıstık fiyatları, Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail’in İran’a yönelik askeri operasyonları ve liman ablukası nedeniyle son sekiz yılın en yüksek seviyesine ulaştı. Mart ayı itibarıyla fıstığın libre fiyatı 4,57 doları görerek 2018’den bu yana kaydedilen zirveyi yeniledi. Ancak küresel piyasalardaki bu artışın aksine, dünyanın en büyük fıstık ihracatçılarından biri olan İran’da üreticiler “çift taraflı bir krizle” karşı karşıya kaldı.
Deniz yolları kapandı, ihracat durdu
İran Fıstık Birliği verilerine göre, ülkenin fıstık ihracatının yüzde 65’i deniz yoluyla yapılıyordu. ABD’nin güney limanlarına uyguladığı sıkı abluka, bu sevkiyat trafiğini neredeyse tamamen durdurdu. İhracat yollarının kesilmesiyle dış pazara ulaşamayan ürünler, ülke içinde birikerek fiyatların iç piyasada yüzde 10 ile 15 oranında düşmesine neden oldu. Uzmanlar, küresel talebin artmasına rağmen İran’ın bu talebe yanıt verememesinin dünya genelindeki fiyat artışını tetiklediğini belirtiyor.
Alternatif güzergah arayışı
Deniz yollarının kapanmasıyla birlikte İranlı ihracatçılar yeni rota arayışlarına yöneldi. Hazar Denizi üzerinden Rusya’ya, kara yoluyla Türkiye üzerinden Avrupa’ya ve Orta Asya koridorları üzerinden Çin ve Hindistan’a ulaşma çalışmaları hız kazandı. Ancak lojistik uzmanları, kara yolu taşımacılığının deniz yoluna göre çok daha maliyetli ve yavaş olduğunu, bunun da rekabet gücünü zayıflattığını vurguluyor.
Üretim “istisnai” seviyede ama pazar kilitli
İran, geçtiğimiz yıl üretim kapasitesini 250 bin tona çıkararak son yılların en yüksek mahsul dönemlerinden birini yaşadı. Toplam üretimin yaklaşık yüzde 83’ü ihracat odaklı olan sektörde, güney limanlarının kilitlenmesiyle bu devasa stokun nasıl eritileceği büyük bir soru işareti oluşturuyor. Özellikle Çin, Avrupa Birliği ve Hindistan gibi ana pazarlara erişimin kısıtlanması, üreticileri zorlu bir süreçle baş başa bırakmış durumda.
Sektörün dayanıklılık sınavı
İranlı yetkililer, fıstık bahçelerinin savaşın doğrudan etkilerinden uzak kaldığını ve üretim süreçlerinin devam ettiğini belirtiyor. Geçmişte de ağır ekonomik yaptırımlarla mücadele eden sektör paydaşları, bu süreci “varoluşsal bir tehdit” olarak değil, aşılması gereken bir lojistik engel olarak görüyor. Ancak ablukanın süresi ve küresel enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar, İran fıstığının dünya sofralarındaki geleceğini belirleyecek temel unsur olmaya devam ediyor.
