İnsanlar, karmaşıklaşan sosyal ilişkiler ağında genellikle kimin kendisine daha çok fayda sağlayacağını hesaplayarak hareket eder. Duygular, güven ve öncelikler çoğu zaman bu beklenen menfaat algısına göre şekillenir. Ancak hayatın sürprizleri ve acı tecrübeleri, bu yanıltıcı kesinliği sık sık yerle bir eder. Büyük umut bağlanan kişilerden hayal kırıklığı gelirken, hiç beklenmedik birinden en büyük fayda görülebilir.
İslam öncesi dönemde insanlar, miraslarını ve mallarını akrabalarının gücüne veya kendilerine sağlayacakları faydaya göre dağıtırdı. Bu durum büyük haksızlıklara yol açardı. Ancak Kur’an-ı Kerim, Nisa Suresi 11. ayetinde yer alan “Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu bilemezsiniz” ilkesiyle bu faydacı anlayışı kökünden yıkmıştır. İslam, mirası anlık çıkarlara değil; ebeveynlik, evlatlık ve eşlik gibi değişmez bağlara dayandırmıştır.
İslam âlimlerinden Seyyid Kutub, bu ayeti tefsir ederken insanın babası ile evladı arasındaki şefkat ve sorumluluk ikileminde ne kadar bocalayabileceğine dikkat çeker. İbn Aşur ise bu ayetin, cahiliye dönemindeki dengesiz ve güvenilmez kriterleri ortadan kaldırarak yerine ilahi adaleti getirdiğini vurgular.
Bu ilahi kural sadece miras hukukuyla sınırlı kalmaz; evlilik, akrabalık ve dostluk ilişkileri için de muazzam bir rehberdir. Bazen eşler birbirlerini ailelerinden üstün tutar, bazen de bir arkadaş akrabadan öne çıkarılır. Fakat zamanla değişen şartlar, dar insan aklıyla yapılan hesapların ne kadar yetersiz olduğunu gösterir. Çoğu zaman dışlanan bir akraba, en zor günde başucumuzda beliren kişi olur.
Kur’an’ın bu derin mesajı, insanı kendi kısıtlı bilgisinin sınırlarını kabullenmeye ve mütevazı olmaya çağırır. İlişkilerde adalet ve hakkaniyet, beklenen çıkarlara göre değil, ilahi sorumluluklara göre inşa edilmelidir. Ayetin sonunda yer alan “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” ifadesi, insanların tüm bağlarını Allah’ın kusursuz ilmine ve şaşmaz adaletine teslim etmesi gerektiğinin en güzel özetidir.
