Afganistan’da 1994 yılında medrese öğrencilerinin öncülüğünde kurulan ve Peştuca “öğrenciler” anlamına gelen Taliban hareketi, Sovyet işgalinin ardından patlak veren iç savaş kaosunda güvenlik sağlama iddiasıyla ortaya çıktı. Kurucusu Molla Muhammed Ömer liderliğinde kısa sürede yayılarak 1996’da Kabil’i ele geçiren hareket, 2001’deki ABD müdahalesiyle iktidardan uzaklaştırıldıktan 20 yıl sonra, 15 Ağustos 2021’de Kabil Cumhurbaşkanlığı Sarayı’na girerek yönetimi yeniden devraldı.
Ağırlıklı olarak Afganistan nüfusunun büyük bölümünü oluşturan Peştun kökenli unsurlardan meydana gelen hareket, 1994’te kurulduğu günden itibaren ülkenin siyasi ve askeri dengelerini belirleyen ana aktörlerden biri haline geldi.
İdeolojik yapı ve siyasi yaklaşım
Taliban, Hanefi fıkhını ve Hindistan kökenli Diyobendilik ekolünü benimseyen Sünni bir hareket olarak faaliyet gösteriyor. Medrese eğitiminde temel İslami ilimler üzerinde yoğunlaşan hareket, klasik devlet anayasaları yerine doğrudan Kur’an ve Sünnet hükümlerini tek bağlayıcı yasa kabul ediyor.
-
Yönetim anlayışı: Devletin başında geniş yetkilere sahip “Emirü’l-Müminin” bulunur ve kararlar ulema heyetinin istişaresiyle şekillenir.
-
Sosyal kurallar: Dini yaşam tarzının denetimi, kılık kıyafet kuralları ve sosyal düzen Emr-i bi’l-Maruf (İyiliği Emretme ve Kötülükten Sakındırma) organları üzerinden yürütülür.
-
Siyasi partiler: Etnik ve kabilevi temelli ayrışmalara yol açtığı gerekçesiyle klasik parti siyaseti ve çok partili yapı reddedilir.
20 yıllık savaş ve yönetime dönüş süreci
11 Eylül 2001 saldırılarının ardından başlayan ABD ve NATO operasyonları neticesinde dağlık bölgelere ve kırsala çekilen Taliban, 20 yıl boyunca yabancı güçlere ve Kabil hükümetine karşı gerilla savaşı yürüttü.
29 Şubat 2020’de Katar’ın başkenti Doha’da ABD ile imzalanan çekilme anlaşması, uluslararası askeri varlığın sona ermesini kesinleştirdi. Ağustos 2021’de Eşref Gani hükümetinin çöküşüyle birlikte yabancı güçler tahliye edilirken, Taliban ikinci kez Afganistan’da yönetimi tamamen ele aldı. Günümüzde Kabil yönetimi, uluslararası alanda kademeli diplomatik ve ekonomik temaslarını sürdürüyor.
